Levens redden op grote hoogte: de rol van de flight surgeon bij militaire evacuaties

Wanneer Belgische militairen in het buitenland gewond raken, begint achter de schermen een complex en snel proces om hen veilig naar huis te brengen. In dat proces speelt de flight surgeon een sleutelrol. Deze arts combineert medische expertise met kennis van de luchtvaart en werkt letterlijk op het kruispunt van geneeskunde en luchtmacht. Vanuit de luchtmachtbasis in Melsbroek vertelt flight surgeon Stéphanie hoe medische evacuaties in de praktijk verlopen en waarom zorg in de lucht een unieke uitdaging vormt.

Een flight surgeon is een arts die gespecialiseerd is in luchtvaartgeneeskunde en werkt op een luchtmachtbasis. Daar staat hij of zij in voor de medische opvolging van piloten en andere leden van het vliegend personeel. Dat omvat medische consultaties, tussentijdse keuringen en de evaluatie of iemand na ziekte opnieuw ‘fit to fly’ is.

Maar het takenpakket reikt verder dan de basis. Operationele flight surgeons gaan ook mee op oefeningen en missies. Dat is bijvoorbeeld het geval bij sprongen op zeer grote hoogte met zuurstofapparatuur, maar ook tijdens medische evacuaties waarbij gewonde militairen vanuit het buitenland naar België worden gebracht.

Een nauw gecoördineerde medische keten

Een medische evacuatie, vaak Air Evac genoemd, is een nauw gecoördineerde operatie. Aan boord van het vliegtuig werkt een gespecialiseerd team samen. Dat team bestaat doorgaans uit een flight surgeon, een flight nurse en drie flight medics (ambulanciers) die instaan voor technische en logistieke taken.

Eén van hen treedt op als Medical Crew Director en fungeert als schakel tussen het medische team en de bemanning, een cruciale samenwerking. Iedereen heeft een duidelijk afgebakende rol, van medische behandeling tot het veilig installeren van materiaal en zuurstofflessen. Die voorbereiding is essentieel omdat de omstandigheden in een vliegtuig heel anders zijn dan in een ziekenhuis. Medische apparatuur moet stevig worden vastgezet en elke handeling moet rekening houden met de specifieke veiligheidsvereisten in de lucht.

Zorg in een veeleisende omgeving

Patiënten verzorgen op grote hoogte brengt specifieke medische uitdagingen met zich mee. Tijdens een vlucht spelen factoren mee die op de grond nauwelijks een rol spelen. Het constante geluid van de motoren bemoeilijkt de communicatie en kan een extra belasting vormen voor patiënten met gehoorproblemen. Daar komt de lagere zuurstofdruk op kruishoogte bij. Een patiënt die op de grond geen extra zuurstof nodig heeft, kan dat tijdens de vlucht wel nodig hebben door de lagere druk.

Medische teams moeten daarom een specifieke opleiding krijgen om met deze omstandigheden om te gaan. Het doel blijft altijd hetzelfde: de patiënt tijdens de vlucht dezelfde kwaliteit van zorg bieden als op de grond, ondanks de extra stressfactoren van het vliegen. 

Van oproep tot repatriëring

Wanneer een militair in het buitenland gewond raakt, wordt eerst de flight surgeon van wacht gecontacteerd. Op basis van de beschikbare medische informatie beslist die of repatriëring nodig is en hoe snel dat moet gebeuren. Daarna volgt de keuze van het geschikte vliegtuig en wordt het medische team geactiveerd. Wat volgt is een intens voorbereidingsproces. Belgische toestellen zijn niet standaard ingericht voor medische opdrachten en moeten vaak worden omgebouwd. Afhankelijk van de situatie kan het toestel worden uitgerust met een intensieve zorgunit of met brancards.

Tijdens de briefings bespreken de medische ploeg, de piloten en de loadmasters alle mogelijke scenario’s. Zo kan het nodig zijn om op lagere hoogte te vliegen om voldoende zuurstof voor de patiënt te garanderen, wat gevolgen heeft op het brandstofverbruik en de vluchtduur. Piloten en artsen zoeken daarom samen naar een evenwicht tussen operationele haalbaarheid en optimale zorgkwaliteit.  Elk jaar behandelt de dienstdoende flight surgeon ongeveer honderd aanvragen tot repatriëring. Ongeveer zestig daarvan gebeuren per vliegtuig, waarvan een groeiend aantal met Belgische toestellen zoals de A400M.

Voor Stéphanie is de kern van haar werk duidelijk: gewonde militairen zo snel mogelijk en in alle veiligheid naar huis laten terugkeren. “Dat toont dat Defensie voor zijn mensen zorgt”, besluit ze. “En dat maakt deze baan zo waardevol.”